Əbülfəz Elçibəy

Əbülfəz Elçibəy 24 iyun 1938-ci ildə Naxçıvan MSSR-in Ordubad rayonunun Kələki kəndində anadan olub. 7 illik Unuskənd məktəbini bitirdikdən sonra Ordubad şəhər 1 saylı orta məktəbində təhsilini davam etdirib. 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb filologiyası şöbəsinə daxil olub. Buranı bitirdikdən sonra (1962) təyinatla SSRİ Hidrolayihə İnstitutunun Bakı şöbəsində tərcüməçi işləyib. 1963-cü ilin yanvarında Misir Ərəb Respublikasına göndərilən Əbülfəz Elçibəy 1964-cü ilin oktyabrına kimi Asuan bəndinin tikintisində tərcüməçi kimi çalışıb. Xarici ezamiyyətdən dönərək 1965-ci ildə ADU-nun aspiranturasına daxil olub və aspirantura təhsilini 1968-ci ildə tamamlamışdır. "Tulunilər dövləti (868–905)" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb (1969). ADU-nun "Asiya və Afrika ölkələri tarixi" kafedrasında müəllim və baş müəllim işləyib (1968–1975).

1975-ci ilin yanvarında Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi onu tələbələr arasında millətçi və antisovet təbliğatı aparmaq adı ilə həbs edir və 17 iyul 1976-cı ilədək siyasi dustaq olaraq azadlıqdan məhrum edir. Əsasən Qaradağ daş karxanasında ağır fiziki işlərə məhkum edilmişdir.

Həbsdən buraxıldıqdan sonra bir müddət işsiz qalır. 1976-cı ilin dekabrında Azərbaycan EA Əlyazmalar İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi elmi fəaliyyətə başlayır. Sonralar böyük elmi işçi, şöbə müdiri, aparıcı elmi işçi elmi rütbə və vəzifələrə qədər yüksəlir (16.07.1992-ci ilədək)^[2]

Seyidlərdən ibarət olan (bu səbəbdən də onların adına "Seyid" və "Mir" dini titulları artırılıb) ata tərəfi Cənubi Azərbaycandandır. İlkin ulu babaları kökcə Şah İsmayıl Səfəvinin sələflərindən olan Şeyx Sədrəddin Musanın (1305–1392) uruqlarındandır. Bəzi qaynaqlarda Şeyx Sədrəddinə Şeyx Xoca Əli də deyildiyi bildirilir, bəzi qaynaqlarda isə Şeyx Xoca Əlinin onun oğlu olduğu göstərilir. Bu fikirlərdən hansının doğruluğundan asılı olmayaraq Əbülfəz Elçibəyin nəsli məhz həmin Şeyx Xoca Əlidən (Şeyx Əli Xoca da adlanıb) başlanır. Ancaq bunu da demək gərəkdir ki, Şeyx Əli Xocanın törəmələrinin bu qolunda şeyxlik olmayıb.

Əbülfəz Elçibəyin özündə olan soyağacında nəslin davamçıları olan 30-dan artıq adamın adı sadalanır.

Atası 1896-cı ildə doğulub, II dünya müharibəsində itkin düşmüş Əliyev Qədirqulu Mərdan oğludur.

Əbülfəz Elçibəy klassik və müasir ərəb dili, İslamın əsasları, Şərq ölkələrinin tarixi, fəlsəfəsi və mədəniyyəti istiqamətində tədqiqatlar aparıb. Onun 40-dan artıq elmi əsəri nəşr edilib. Bu tədqiqatlar arasında BDU-nun "Elmi əsərlər"ində, EA-nın "Xəbərlər"ində, "Əlyazmalar xəzinəsində" toplusunda və digər nəşrlərdə işıq üzü görən "Əhməd ibn Tulun və Tulunilər dövlətinin yaranması" (1967), "Abbasilər xilafətinin tənəzzülü və parçalanmasına dair" (1968), "9–10-cu əsrlər Ərəb-Misir ədəbiyyatı haqqında" (1971), "Tulunilər dövləti və Qərmətilər" (1971), "9-cu yüzilliyin 2-ci yarısında Misirdə sənətkarlıq və ticarət" (1972), "Hənəfilik və onun əsas qaydaları" (1986), "Əhməd Tantarani Marağayi və onun 'Tantaraniyyə' qəsidəsi" (1987) kimi işləri yer alır.

Onun müəllifi olduğu "Tolunoğulları dövləti (868–905)" (İstanbul, 1997) və "Bütöv Azərbaycan yolunda" (İstanbul, 1998) kitabları da nəşr edilmişdir.

Əbülfəz Elçibəy tələbəlik illərindən sovet idarəçiliyinə qarşı fəaliyyət göstərmiş, gizli tələbə dərnəklərinin qurulmasında və müstəqillik ideyalarının yayılmasında iştirak etmişdir. O, həmçinin Bütöv Azərbaycan ideyasını təbliğ etmişdir. 1975-ci ildə siyasi fəaliyyətinə görə həbs edilən Elçibəy, 1988-ci ildə başlayan Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının rəhbərlərindən biri olmuşdur. 1989-cu ilin iyulunda Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təsisçiləri arasında yer almış və ömrünün sonuna qədər təşkilatın sədri vəzifəsini icra etmişdir. 18 oktyabr 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edilmişdir.

7 iyun 1992-ci ildə keçirilən seçkilər nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilən Əbülfəz Elçibəy, ölkənin dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi və demokratik təsisatların qurulması istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir.

Onun prezidentliyi dövründə dövlətin əsas prioritetləri müstəqilliyin tam təmin edilməsi və Milli Ordunun qurulması olmuşdur. Bu məqsədlə könüllü batalyonlardan nizami orduya keçid prosesi başladılmış, qismən hərbi səfərbərlik və orduya çağırış işləri təşkil edilmişdir. Hərbi əməliyyatlar nəticəsində Ağdərə, Goranboy və Laçın rayonunun bir sıra kəndləri işğaldan azad edilmişdir.^[2]

İqtisadi islahatlar və maliyyə göstəriciləri

Əbülfəz Elçibəyin prezidentliyi dövründə, bir il ərzində Dövlət Ləl-Cəvahirat Fonduna 1,5 ton qızıl və digər qiymətli metallar toplanmışdır. 1993-cü il iyunun 1-nə qədər Milli Bankda valyuta ehtiyatı 1992-ci ilin uyğun dövrünə nisbətən 100 dəfədən çox artaraq 156 milyon dollara çatmışdır. Dövlət büdcəsinin kəsiri 5 faizdən artıq olmamışdır. Azərbaycanın milli valyutası — manat dövriyyəyə buraxılmış və uzun müddət rublla müqayisədə öz başlanğıc 1:10 nisbetini qorumuşdur.

İqtisadi siyasət iki əsas məqsədə: köhnə təsərrüfatı dağılmaqdan qorumağa və liberal bazar iqtisadiyyatını formalaşdırmağa yönəlmişdi. Bu məqsədlə Dövlət Əmlak Komitəsi, Dövlət Antiinhisar Siyasəti və Sahibkarlığa Yardım Komitəsi, İqtisadiyyat Nazirliyi və Torpaq Komitəsi yaradılmışdır. İslahatları tənzimləmək üçün dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi, banklar və bank fəaliyyəti, mülkiyyət, xarici investisiyaların qorunması, icarə, torpaq vergisi və aksizlər haqqında qanunlar qəbul edilmişdir. Həmçinin iqtisadiyyatın liberallaşdırılması və xarici kapitalın cəlb edilməsi üçün AMOKO, BP, Yunokal, Statoyl və Pennzoyl kimi dünya şirkətləri ilə neft sənayesinə 10 milyard dollara yaxın sərmayə qoyulmasını nəzərdə tutan müqavilələr və neftin Aralıq dənizinə daşınması haqqında ilkin sənəd hazırlanmışdır. Ticarətin liberallaşdırılması, dövlət ticarət müəssisələrinin kommersiyalaşdırılması və xırda sahibkarlığın inkişafı haqqında prezident fərmanları verilmişdir. Bu dövrdə minlərlə xüsusi müəssisə, onlarca müstəqil bank fəaliyyətə başlamış, kəndlərdə 17 mindən artıq sərbəst icarə kollektivi yaradılmış, taksilərin və yaşayış evlərinin özəlləşdirilməsinə başlanılmışdır.

Hüquqi islahatlar və münasibətlər

Siyasi partiyalar, ictimai təşkilatlar və kütləvi informasiya vasitələri haqqında qanunlar qəbul edilmiş, bu əsasda 30-a qədər siyasi partiya və 500-dən çox mətbuat orqanı qeydiyyata alınmışdır. Məhkəmələrin statusu haqqında qanun qəbul edilmiş, İslah-Əmək sistemi Daxili İşlər Nazirliyinin tabeliyindən çıxarılaraq Ədliyyə Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir. Seçkilər haqqında hazırlanmış və parlament seçkilərinin çoxpartiyalılıq əsasında keçirilməsini nəzərdə tutan qanun layihəsi isə qəbul olunmamışdır. Milli münasibətlər sahəsində milli azlıqlar, azsaylı xalqlar və etnik qruplar haqqında fərman verilmişdir. Bu sənəd əsasında Bakıda 30-a qədər milli mədəniyyət mərkəzi normal iş şəraiti ilə təmin edilmiş, azsaylı xalqların çıxardığı 4 qəzetə maliyyə yardımı ayrılmış və onlara media resurslarından istifadə imkanı yaradılmışdır.

Elm, təhsil və mədəniyyət islahatları

Təhsil haqqında qanuna əsasən özəl müəssisələrin açılmasına icazə verilmişdir. Ali və orta ixtisas təhsili məktəblərinə qəbulun test üsulu ilə keçirilməsinə başlanılmışdır. Bir il ərzində humanitar fənlər üzrə 7 yeni proqram və 90-a yaxın adda yeni dərslik hazırlanmışdır. Dərsliklərin nəşri üçün 110 milyon manatlıq yardımla "Öyrətmən" nəşriyyatı yaradılmışdır. Eyni zamanda latın qrafikalı əlifbaya keçid gerçəkləşdirilmiş və dövlət idarələrində ondan intensiv istifadəyə başlanılmışdır.

Xarici siyasət və beynəlxalq əlaqələr

Azərbaycan BMT, ATƏT (ATƏM), İslam Konfransı Təşkilatı və İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında bərabərhüquqlu dövlət kimi təmsil olunmağa başlamış, BMT-nin Bakı nümayəndəliyi açılmışdır. Rusiya, Türkiyə, İran, Ukrayna, Gürcüstan, Moldova, Qazaxıstan və Türkmənistanla əməkdaşlıq sazişləri imzalanmış, Belçika, ABŞ, Almaniya, İsrail, Misir, Pakistan və İngiltərə və digərləri ilə əlaqələrə zəmin yaradılmışdır.

Prezident Əbülfəz Elçibəy bir sıra xarici səfərlər zamanı 1992-ci ilin iyununda Qara Dəniz İqtisasi Əməkdaşlıq Sazişi və "Bosfor bəyanatı"nı, iyulunda isə Helsinki Müşavirəsinin Yekun aktını və "Avropada adi silahların məhdudlaşdırılması haqqında müqavilə"ni imzalamışdır. Oktyabr ayında Rusiyada Boris Yeltsinlə birgə "Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında müqavilə", Türk cümhuriyyətləri başçılarının Ankara sammitində isə Yekun Bəyannamə imzalanmışdır. Noyabrda Türkiyədə Turqut Özal ilə ikitərəfli müqavilələr bağlanmış, dekabrda isə Leonid Kravçukla "Azərbaycan Respublikası ilə Ukrayna arasında dostluq və əməkdaşlıq haqqında müqavilə" imzalanmışdır. Ölkədə Marqaret Tetçer, Filza Həmidullin, Yeqor Qaydar, Andrey Sangeli, Yuri Lujkov və Həmid əl-Cabidi kimi rəsmi şəxslər qəbul edilmişdir.

Elçibəyin bir illik hakimiyyəti dövründə Milli Məclisdə 118 qanun və 160 qərar qəbul edilmişdir.

Azərbaycanda baş vermiş hərbi qiyam və vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə əlaqədar prezident Əbülfəz Elçibəy 1993-cü ilin iyununda hakimiyyətdən uzaqlaşaraq doğma Kələki kəndinə getmiş və burada 4 il 4 ay yaşayaraq siyasi mübarizəsini davam etdirmişdir.

Prezidentlik səlahiyyəti bitdikdən bir qədər sonra — 1997-ci ilin 30 oktyabrında Bakıya dönən Əbülfəz Elçibəy, yenidən Azərbaycan müxalifətinin liderinə çevrilmişdir. 1997-ci ildə Demokratik Konqresə sədr seçilən AXCP sədri Əbülfəz Elçibəy, həmin ilin noyabrında Bütöv Azərbaycan Birliyini yaratmış və ona başçılığı öz üzərinə götürmüşdür. Marqaret Tetçerin "Qafqazda ən böyük demokrat" adlandırdığı Ə. Elçibəy, həm də Türk Xalqları Assambleyasının fəxri sədri seçilmişdir (1997).

Əbülfəz Elçibəyin siyasi-nəzəri görüşləri "Bu mənim taleyimdir" (Bakı, 1992), "Deyirdim ki, bu quruluş dağılacaq" (Bakı, 1992), "Demokratiya və azadlıq" (İstanbul, 1992), "Bütöv Azərbaycan yolunda" (İstanbul, 1998), "Əbülfəz Elçibəy: Mən qurtuluşçuyam!" (Bakı, 2002), "Elçi düşüncələri" (Bakı, 2002) kitablarında əksini tapıb.

Əbülfəz Elçibəy Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yolunu davam etdirərək, onun müsavatçılıq ideyalarını Bütöv Azərbaycan düşüncəsiylə zənginləşdirmiş, milli ideologiyanın "Bütövləşmə, Millətləşmə, Dövlətləşmə!" ülküsünü irəli sürmüşdür.

2000-ci ildə Əbülfəz Elçibəyə prostat xərçəngi diaqnozu qoyulmuş və həmin ilin 22 avqustunda Türkiyənin Ankara şəhərində Gülhanə hospitalında 62 yaşında vəfat etmişdir. Vəfatından sonra cənazəsi Bakıya gətirilmiş və I Fəxri Xiyabanda dövlət səviyyəli dəfn mərasimində yüz minlərlə insan iştirak etmişdir.

• "Tolunoğulları Devleti", İstanbul, 1997. Ebülfez Elçibey, ISBN 9754372152
• "Bütöv Azərbaycan yolunda", İstanbul, 1998; Bakı, 2004
• "Müstəqillik: ikinci cəhd", Bakı, 2001
• "Siz xalqın sevgisilə haqqa çatacaqsınız", Bakı, 2001

Azərbaycanda Elçibəy İnstitutu 17 noyabr 2020-ci ildə Arif Hacılı, Arzu Səmədbəyli, Əli Kərimli, İsa Qəmbər, İsmayıl Musa, Qiyas Sadıqov, Oqtay Qasımov və Pənah Hüseyn tərəfindən təsis edilib. İnstitutun məqsədi Azərbaycan Milli Azadlıq və Demokratik hərəkatının lideri, 1992-ci ildə prezident seçilmiş Əbülfəz Elçibəyin elmi-nəzəri və ideoloji irsini toplamaq, mühafizə etmək, tədqiq və təbliğ etməkdir.

Elçibəy İnstitutu fəaliyyətini Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq kitabların və xüsusi buraxılışların nəşri, elm və digər yaradıcılıq sahələri üzrə müsabiqələrin elan edilməsi, mühazirə, seminar, kurs və dinləmələrin təşkili vasitəsilə həyata keçirir. Qurumun fəaliyyətinə ümumi rəhbərlik Məsləhət Şurası tərəfindən icra olunur. İnstitutun direktoru Əbülfəz Elçibəyin yaxın silahdaşlarından olmuş Oqtay Qasımovdur.

• Elçibəyçilik

• Əbülfəz Elçibəyin bioqrafiyası Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine
• Abulfaz Elchibey — britannica.com
• Zahir Ezemet. "Elçibəyin ORT-yə ŞOK MÜSAHİBƏSİ (1992)" (az.). youtube.com/ORT. 1992/2013-08-17. İstifadə tarixi: 2014-09-28.
• Ölümündən 24 saat əvvəl — Əbülfəz Elçibəy
• Təmiz söhbət — Əbülfəz Elçibəy
• Əbülfəz Elçibəyin and içmə mərasimi
• Əbülfəz Elçibəyin Kələkidən Bakıya qayıdışı
• Əbülfəz Elçibəy: Böyük ömrün anları… Arxivləşdirilib 2019-04-21 at the Wayback Machine
• Əbülfəz Elçibəy haqqında indiyə kimi bilmədiyimiz faktlar MÜSAHİBƏ Arxivləşdirilib 2014-07-02 at the Wayback Machine
• Mərhum Prezident Elçibəy FOTOLARDA