Govdu qalaçası — Gədəbəy rayonu, Qalakənd kəndi ərazisində Govdu yaylağında, hündür təpənin üzərində yerləşən son tunc-ilk dəmir dövrünə aid siklopik tikili, arxeoloji abidə.[1]
| Govdu qalaçası | |
|---|---|
 Govdu qalaçası, Müdafiə divarı | |
| Ölkə |
 Azərbaycan |
| Rayon | Gədəbəy |
| Yerləşir | Qalakənd, Govdu yaylağı |
| Aidiyyəti | son tunc-ilk dəmir dövrü |
| Layihə müəllifi | Tükəzban Göyüşova |
| Əsas tarixlər | XX əsrin 30-cu illərində İshaq Cəfərzadə tərəfindən qeydiyyata alınıb |
| Material | qaya daşı |
| İstinad nöm. | 1031 |
| Kateqoriya | Arxeoloji abidə |
| Əhəmiyyəti | Yerli əhəmiyyətli |
| 40°29′28″ şm. e. 45°45′24″ ş. u. | |
 |
|
  Govdu qalaçası |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
İshaq Cəfərzadə 1938-ci ildə bu qalaçanı Govdu qalaçası adı altında qeydiyyata almışdır. Lakin Govdu qalaçası Gədəbəyin ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarixi və mədəniyyət abidələrinin siyahısında yanlış olaraq Ağsu qalaçası kimi qeydiyyatdadır. Qalakənd kəndi ərazisindəki Govdu qalaçasında arxeoloji tədqiqatlar ilk dəfə 2019-cu ildə Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun Gədəbəy arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən Tükəzban Göyüşovanın rəhbərliyi ilə aparılmışdır. Qalaça, Govdu yaylağında, meşənin içərisində, hündür təpənin üzərində yerləşir. Govdu qalaçası mövcud siklopik tikililərin içərisində ən möhtəşəmi hesab edilir. Müdafiə divarları əsasən yeddi, bir çox hallarda doqquz konsentrik sırada, boyük ölçülü daşlardan inşa edilmişdir. Qalanın daxili və xaricində çoxsaylı tikinti qalıqları vardır. Onlardan ən çox diqqət çəkəni dairəvi plana malik, orta ölçülü daşlardan tikilimiş inşaat qalıqlarıdır.
Qalaçanın mərkəzindəki ana divarın qərb tərəfində, 4,40x5 m² ərazidə aparılmış qazıntılar nəticəsində dairəvi plana malik, divarları orta ölçülü daşlarla tikilmiş, dərinliyi releyfə görə 2,10-2,30 sm olan otaq aşkar edilərək tədqiq edilmişdir. Qalaçanın inventar nömrəsi 1031-dir.[2]
Gədəbəy rayonu ərazisində mövcud siklopik tikililərin içərisində ən möhtəşəmi Govdu qalaçasıdır.
Gədəbəy rayonunda XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq 80-ci illərə qədər 100-dək siklopik tikili qeydə alınmış və onların bəzilərində kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlar aparılmışdır.[3] Cənubi Qafqazda mövcud olan siklopik tikililərin əksəriyyəti say etibarı ilə Gədəbəy rayonunun ərazisində yerləşir.[4] Divarları doqquz sıra daşlardan ibarət olan qalaçanın tikilməsində heç bir bərkidici maddədən istifadə olunmamışdır.[5]
2019-cu ildə qalaçada aparılan qazıntılar zamanı qalaçanın mərkəzindəki ana divarın qərb tərəfində, 4,40x5 m² ərazidə aparılan qazıntılar nəticəsində dairəvi plana malik, divarları orta ölçülü daşlarla tikilmiş, dərinliyi releyfə görə 2,10-2,30 sm olan otaq aşkar edilərək tədqiq edilmişdir ki, bu otağın tikintisində Leşkər qalaçasından fərqli olaraq çay daşlarından deyil, yerli qaya daşlarından istifadə olunmuşdur.
Gədəbəyin arxeoloji abidələrinin ilk tədqiqatçısı V.Belk Govdu qalaçası ərazisində kəşfiyyat xarakterli "qazıntılar" aparmış, daha doğrusu xəzinə axtarmışdır. O, qazıntı sahəsinin ölçülərini, mədəni təbəqənin qalınlığını, strateqrafiyasını izləməmiş, sadəcə qazılmış torpaqların arasından maddi mədəniyyət nümunələrini götürməklə kifayətlənmişdir. V. Belk qalaçanın qeyri profesional olsa da planın çəkə bilmişdir.[6]
Qalaça meşəliyin içində yerləşir. Çox güman ki, meşə burda təbii şəkildə çox sonralar yaranıb. Doqquz sırada iri daşlarla hörülmüş (daşların ölçüləri olduqca böyükdür. Bəzi hallarda onların ölçüləri 2x3, 3x4 m qədər, daşların təxmini ağırlığı 3-4 ton, böyük daşların çəkisi isə 8-10 tona qədərdir) qalaçanın salamat qalmış ən hündür divarının hündürlüyü 4 metrə qədərdir. Qalaçanın içərisində tikinti qalıqları da vardır. Cənub tərəfdən təbii qaya ilə bağlanan qalaçanın dairəsinin təxmini uzunluğu 960-1000 metrdir.[6]
Govdu qalaçasından tapılmış son tunc-ilk dəmir dövrünə aid maddi-mədəniyyət nümunələri:
Qazıntı sahəsindən görüntü
Dairəvi plana malik otaq
Qazıntı sahəsindən görüntü
Saxsı qabdan fraqment
Saxsı qabdan fraqment
Sümük məmulatı
Sümük məmulatı
Obsidian alət
Govdu qalaçasının divarı
- ↑ "Gədəbəyin uca dağlarındakı sirli qalaları və qədim yaşayış yerlərini dirçəldən,gizli sirlərinin kaşifi Tükəzban Alıyeva -(Göyüşova )" (az.). https://amidtv.az. 27 İyun 2025. 28 iyn 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyn 2025.
- ↑ "Dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin S İ Y A H I S I" (PDF) (az.). http://irs.gov.az. 17 fevral 2026 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 17 fevral 2026.
- ↑ Volfram Nagel; Yeva Ştrommenger. Qalakənd Cənubi Qafqazın Kirovabad (Yelizavetpol)ərazisində erkən dəmir dövrünün arxeoloji tapıntıları. Bakı: Diplomat. 1999. səh. 22-23.
- ↑ Səmədova, Fatma. "GƏDƏBƏY ARXEOLOJİ ABİDƏLƏRİ VƏ ONLARIN TƏDQİQİ SAHƏSİNDƏ GÖRÜLMÜŞ SON İŞLƏR" (PDF). Turizm və qonaqpərvərlik tədqiqatları (Beynəlxalq jurnal) (az.). Bakı: Mütərcim: 150-158. ISSN 2409-6032. 23 iyun 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 23 iyun 2025.
- ↑ Таваккул Расулоглы. Циклопические сооружения на териитории Азербайджана. Баку. 1993. səh. 139.
- 1 2 T.N.Göyüşova (Alıyeva); 2019-cu ildə Gədəbəy rayonunda aparılmış arxeoloji tədqiqatların geniş elmi hesabatı; Bakı 2020; AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun elmi arxivi
- ↑ T.N.Göyüşova. Gədəbəydə arxeoloji tədqiqatlar. Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar 2010 / AMEA arxeologiya və Etnoqrafiya institutu. 112-118.
- "Ağsu qalaçası" (az.). https://q-t.rmi.az. 17 fevral 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 fevral 2026.