I Karl (alm. Karl Franz Josef Ludwig Hubert Georg Otto Maria; 17 avqust 1887[1][2][…] – 1 aprel 1922[3][1][…], Funşal[d], Portuqaliya[3]) — Avstriya-Macarıstan imperatoru. O, Avstriya-Macarıstan mülkündə səltənətdə olan son Habsburq monarxıdır.
| I Karl | |
|---|---|
| alm. Karl I. | |
 | |
| 21 noyabr 1916 – 12 noyabr 1918 | |
| Əvvəlki | I Frans İosif |
| Sonrakı | imperiya süqut etdi |
| 21 noyabr 1916 – 16 noyabr 1918 | |
| Əvvəlki | I Frans İosif |
| Sonrakı | imperiya süqut etdi |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum adı | Karl Franz Josef Ludwig Hubert Georg Maria von Österreich |
| Doğum tarixi | 17 avqust 1887[1][2][…] |
| Vəfat tarixi | 1 aprel 1922[3][1][…] (34 yaşında) |
| Vəfat yeri |
|
| Vəfat səbəbi | ağciyər iltihabı |
| Təhsili |
|
| Fəaliyyəti | zabit, siyasətçi, monarx |
| Atası | Archduke Otto of Austria |
| Anası | Princess Maria Josepha of Saxony |
| Həyat yoldaşı |
|
| Uşaqları | |
| Dini | Roma-Katolik kilsəsi |
| Hərbi xidmət | |
| Döyüşlər | |
| Rütbəsi | |
|
|
|
| Təltifləri |
              |
 |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
17 avqust 1887-ci ildə Persenburq qəsrində dünyaya gəldi. Atası hersoq Otto Frans imperator I Fransın qardaşı oğlu, anası Mariya Jozefina isə Saksoniya kralı Georqun qızıdır. Dindar bir katolik kimi böyüdüldü. Xüsusi saray təhsili alsa da, dövrün ənənəsinə zidd olaraq, Vyanadakı ictimai bir liseydə təhsilini tamamladı. Ardından 1906-1908-ci illərdə zabit rütbəsilə Praqada xidmət etdi. Xidmət illərində hüquq və siyasət oxudu. Əmisi hersoq Frans Ferdinandla münasibətləri yaxşı deyildi və bu səbəblə, onun ölümünədək ölkə idarəsi və siyasətdən uzaq qaldı.
13 iyun 1911-ci ildə Parma hersoqu I Robertin qızı Burbon-Parmalı Zita ilə nişanlandı. Cütlüyün toy mərasimi 21 oktyabr 1911-ci ildə Vyanada baş tutdu. 11 il davam edən evlilikləri boyunca 8 övladı dünyaya gəldi.
- Otto fon Habsburq
- Adelayd
- Robert (1915-1996)
- Feliks (1916-2011)
- Karl Lüdviq (1918-2007)
- Rudolf (1919-2010)
- Şarlotta (1921-1989)
- Elizabet (1922-1993)
Doğulduğu əsnada atasının əmisi I Frans İosif hələ də taxtda idi və mənsub olduğu şəcərə taxta çox uzaq idi. Ancaq ard-arda gələn ölümlər onu taxt sıralamasında anidən yüksəltdi. 1889-cu ildə imperatoru oğlu Vəliəhd Rudolfun intiharı, 1896-cı ildə babası hersoq Karl Lüdvikin və 1906-cı ildə atası hersoq Otto Fransın ölümlərinin ardından, Karl əmisi hersoq Frans Ferdinanddan sonra taxt sırlamasında ikinci yerə yüksəldi. Ancaq əmisinin Birinci Dünya müharibəsinə səbəb olan 1914-cü ildəki sui-qəsdinin ardından imperatorun birinci varisi oldu.
Taxt varisliyi Birinci Dünya müharibəsi illərinə təsadüf etdiyi üçün cəbhələrdə keçdi. Müharibənin başlanğıcında Seşindəki qərargahda vəzifələndirilsə də, heç bir hərbi fəaliyyəti olmadı. Daha sonra feldmarşal rütbəsinə yüksəldi və 1916-cı ilin yazında ordu komandanı kimi İtaliya torpaqlarına tərtiblənən yürüşə rəhbərlik etdi. Burdakı uğursuz hərbi fəaliyyətin ardından şərq cəbhəsinə göndərildi və burada ruslara, rumınlara qarşı mübarizə apardı.
Atasının əmisi olan imperator I Frans İosifin vəfatıyla 21 noyabr 1916-cı ildə taxt-taca sahibləndi. Müharibənin ən qızğın dövründə 30 dekabr 1916-cı ildə Budapeştdə keçirilən tacqoyma mərasimiylə Macarıstan kralı elan olundu. 1917-ci ilin əvvəlində qaynı Burbon-Parma şahzadəsi Sikstusun vasitəçiliyi ilə fransızlarla gizlicə sülh danışıqlarına başladı. Ancaq İtaliya torpaqlarındakı iddiasından əl çəkmədiyi üçün bu sülh danışıqları yarıda qaldı.
Bütün sülh danışıqlarının nəticəsiz qalması, imperiyadakı xalqların müstəqillik arzusu və kiçik parçalanmaların fonunda, atəşkəsin elan olunduğu 11 noyabr 1918-ci ildə yeni bir bəyannamə dərc olundu. Bu bəyannaməyə əsasən, I Karl könüllü olaraq Avstriya taxt-tacından imtina etdi və onun suverenliyinə and içən bütün dövlət adamlarını azad etdiyini elan etdi. Həmin gün bütün monarx ailəsi Şönbrunn sarayını tərk etdi və Vyananın şərqindəki Ekkartsau qəsrində məskunlaşdı. Bir neçə gün sonra eyni məzmunlu yeni bir bəyannamə Macarıstan taxt-tacı üçün dərc olundu.
Əslində bu addımı atarkən xalq tərəfindən taxt-taca yenidən çağırılacağını ümid edirdi. Ancaq belə olmadı. Bəyannamənin elan edilməsinin ertəsi günü - 12 noyabrda Alman-Avstriya Respublikası və ardından 16 noyabrda Birinci Macarıstan Respublikası elan edildi. Gərgin siyasi vəziyyət 1919-cu ilin martına qədər davam etdi və nəhayət, bu tarixdə I Karl ailəsiylə birlikdə Avstriyanı tərk edərək İsveçrəyə qaçdı. Ancaq bu qaçışı əsnasında elan etdiyi yeni bəyannaməylə yeni qurulan respublikaları tanımadığını və səltənətinin hələ də davam etdiyini elan etdi. Avstriya parlamenti isə buna 3 apreldə qəbul edilən və bütün Habsburq ailəsi fərdlərinin ölkədən sürgün edilməsiylə nəticələnən bir qərarla cavab verdi. Sabiq monarxın Avstriyaya qayıtması qadağan olundu. Ailənin digər kişi mənsublarına isə yalnız taxt hüquqlarından imtina etdikləri və sadə vətəndaş kimi yaşayacaqları təqdirdə ölkəyə girişlərinə icazə verildi.
Macarıstanda krallığın bərpasını istəyən bəzi keçmiş ordu mənsublarının dəstəyilə 1921-ci ildə 2 dəfə taxt-tac iddiasını irəli sürsə də, bu cəhdləri uğursuz oldu. İkinci cəhdinin ardından I Karl və o sənada hamilə olan xanımı sabiq imperatriça Zita macar hökuməti tərəfindən ələ keçirilərək Tixan monastırına həbs olundular. Britaniya kralı V Corcun səyləri nəticəsində ailə sürgünə göndərilməklə ölümdən xilas oldular. Ancaq bu sürgün boyunca ölüm və sui-qəsd təhlükəsi vardı. Bu səbəblə Britaniya kralı tərəfindən təyin olunan yüksək rütbəli bir məmur bütün sürgün həyatları boyunca onlarla birlikdə hərəkət etdi.
Sürgünün son dövrünü 19 noyabr 1921-ci ildə göndərildikləri Portuqaliyaya aid Madeyra adasında yaşadılar. Burada səhhəti pisləşdi. Soyuqdəymə səbəbilə tutulduğu bronxit xəstəliyi şiddətli zatürrəyə çevrildi və ard-arda gələn 2 ürək tutmasının ardından 1 aprel 1922-ci ildə hələ 34 yaşında ikən vəfat etdi. O əsnada varisi olan böyük oğlu Otto yalnız 9 yaşında idi və üstəlik xanımı sabiq imperatriça Zita son övladına hamilə idi. Aparılan bütün siyasi danışıqlara baxmayaraq, cənazəsinin Avstriyaya gətirilməsinə icazə verilmədi. Ürəyi çıxarılaraq Sürix yaxınlığıdakı bir monastıra, bədəni isə son sürgün yeri olan Madeyra adasındakı bir kilsənin zirzəmisinə dəfn olundu.
- Bogle, James and Joanna. A Heart for Europe: The Lives of Emperor Charles and Empress Zita of Austria-Hungary. Gracewing Publishing. 2005. ISBN 978-0852441732.
- Brook-Shepherd, G. (1991). The Last Empress: The Life and Times of Zita of Austria-Hungary, 1892–1989. New York: HarperCollins. ISBN 9780002158619
- Brook-Shepherd, Gordon (2004). Uncrowned Emperor – The Life and Times of Otto von Habsburg. London: Hambledon & London. ISBN 978-1852854393
- Sondhaus, Lawrence (2011). World War One: The Global Revolution. Cambridge University Press. p. 483. ISBN 978-0521736268
- Portisch, H. (1989). Österreich I: die unterschätzte Republik (in German). Vienna: Kremayr & Scheriau. p. 117. ISBN 9783218004855
- Coulombe, Charles, Blessed Charles of Austria: A Holy Emperor and His Legacy, (TAN Books, 2020).
- Hopwood, Robert F. "The Conflict between Count Czernin and Emperor Charles in 1918." Austrian History Yearbook 4 (1968): 28–43.
- Mason, John W. The Dissolution of the Austro-Hungarian Empire, 1867–1918 (Routledge, 2014).
- Valiani, Leo. The End of Austria-Hungary (London: Secker & Warburg, 1973).
- Gombás, I. (2002). Kings and Queens of Hungary, Princes of Transylvania. Budapest: Corvina. ISBN 9789631347593
- Wawro, Geoffrey. A Mad Catastrophe: The Outbreak of World War I and the Collapse of the Habsburg Empire (2015).
- (alm.) Bernhard A. Macek, Kaiser Karl I. Der letzte Kaiser Österreichs. Ein biografischer Bilderbogen, Sutton Erfurt, 2012. ISBN 978-3-9540-0076-0.
- (it.) Flavia Foradini, Otto d'Asburgo. L'ultimo atto di una dinastia, mgs press, Trieste: 2004. ISBN 88-89219-04-1.
- 1 2 3 4 Charles I emperor of Austria // Encyclopædia Britannica (ing.).
- 1 2 3 Lundy D. R. Karl I Kaiser von Österreich // The Peerage (ing.).
- 1 2 3 4 Карл I // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.